فسخ و ابطال بیمه شخص ثالث (راهنمای کامل شرایط، مراحل و تفاوت‌ها)

کاربری پرسیده بود: تفاوت بین فسخ، ابطال، انفساخ و لغو چیست؟ سوال جالبی بود! برایش این‌طور توضیح دادیم: «فسخ یا لغو بیمه شخص ثالث یعنی قبل از تمام شدن اعتبار بیمه‌نامه درخواست کنید که قطع شود؛ مثلاً چون ماشینتان را فروخته‌اید، اسقاط شده یا از بین رفته است. ابطال زمانی است که معمولا شرکت بیمه، خودش بیمه‌نامه را باطل می‌کند. انفساخ یعنی بیمه، خود‌به‌خود و بدون نیاز به درخواست شخصی قطع شود.»

برای شفافیت بیشتر، درک بهتر تفاوت بین این مفاهیم و بررسی اینکه آیا امکان لغو بیمه شخص ثالث وجود دارد یا خیر، تصمیم گرفتیم در این راهنما از مجله قبضینو، نحوه لغو بیمه شخص ثالث، استرداد حق بیمه خودرو و سایر نکات مرتبط و مهم را توضیح دهیم.

فسخ بیمه شخص ثالث چیست؟

فسخ یا امکان لغو بیمه شخص ثالث، یعنی زودتر از موعد برای پایان دادن به بیمه‌نامه خودرو یا موتورسیکلت به شرکت مربوطه درخواست بدهید (در شرایط خاص و قابل‌قبول برای شرکت بیمه). فسخ کردن معمولاً زمانی رخ می‌دهد که خودرو تحت مالکیت فرد نیست یا از آن استفاده‌ای نمی‌کند. در این شرایط، صاحب قبلی خودرو این حق را دارد که برای توقف بیمه‌نامه و پس گرفتن باقیمانده حق بیمه درخواست بدهد؛ سپس شرکت بیمه، مبلغی که برای ماه‌های استفاده‌نشده باقی مانده است را به او برمی‌گرداند.

نکته: موتورسیکلت نیز مانند خودرو، به بیمه شخص ثالث نیاز دارد؛ بنابراین مالکان موتورسیکلت باید پیش از خرید یا تمدید بیمه، راهنمای بیمه شخص ثالث موتور سیکلت را نیز بررسی کنید تا با شرایط، پوشش‌ها و جریمه دیرکرد آن آشنا شوند.

در چه صورتی، بیمه شخص ثالث فسخ می‌شود؟

امکان فسخ بیمه شخص ثالث، شرایط خاصی دارد؛ برای مثال، فردی را در نظر بگیرید که خودروی او دچار حادثه جدی شده است و دیگر قابل استفاده نیست. او فکر می‌کند، چون ماشین از بین رفته است، بیمه شخص ثالث هم خودبه‌خود لغو می‌شود؛ درحالی‌که بیمه‌نامه باید ازطریق ثبت درخواست رسمی و ارائه مدارک فسخ شود.

گاهی هم پیش می‌آید که خودروی خود را می‌فروشید و انتظار دارید بیمه به‌طور خودکار باطل شود؛ در‌حالی‌که تا زمان ثبت نقل و انتقال و صدور بیمه جدید، بیمه‌نامه قبلی همچنان اعتبار دارد و به مالک جدید منتقل می‌شود. سایر مواردی که می‌تواند منجر به فسخ بیمه‌نامه شود عبارت‌اند از:

انتقال موضوع بیمه

انتقال مالکیت خودرو در بیمه شخص ثالث، به‌خودی‌خود باعث فسخ یا لغو بیمه‌نامه نمی‌شود. در این شرایط، مالک می‌تواند از اعتبار بیمه‌نامه تا پایان مدت تعیین‌شده استفاده کند؛ اما تخفیف عدم خسارت برای مالک قبلی است و می‌تواند به خودروی دیگر از همان نوع که متعلق به خود یا بستگان درجه‌یک اوست، منتقل کند. البته اگر موضوع بیمه از بین برود (مثل اسقاط یا از رده خارج شدن خودرو) امکان بررسی فسخ بیمه‌نامه طبق شرایط شرکت بیمه وجود دارد. همچنین، اگر مالک خودرو فوت کند، وراث قانونی باید ازطریق شرکت بیمه، وضعیت بیمه‌نامه و انتقال مالکیت را پیگیری کنند.

عدم پرداخت حق بیمه در زمان مقرر

اگر حق بیمه را قسط‌بندی کنید و اقساط را به‌موقع نپردازید، شرکت بیمه می‌تواند پیگیری‌های لازم را انجام دهد؛ اما تاخیر یا پرداخت نکردن اقساط، باعث سلب مسئولیت شرکت بیمه در برابر زیان‌دیدگان نمی‌شود. چنانچه در متن قرارداد، بندی برای فسخ درصورت تاخیر در پرداخت اقساط مطرح شده باشد، شرکت بیمه می‌تواند بیمه‌نامه را فسخ کند.

ارائه مشخصات اشتباه توسط بیمه‌گزار

گاهی ممکن است هنگام ثبت بیمه‌نامه (ناخواسته) اطلاعات نادرست یا ناقصی ارائه دهید؛ این اطلاعات می‌تواند، درباره خود فرد (مثلاً شماره شناسنامه) یا خودرو (مثلاً شماره پلاک) باشد. اگر شرکت بیمه متوجه چنین موضوعی شود، می‌تواند آن را بررسی و برای اصلاح اطلاعات، دریافت مابه‌التفاوت یا پیگیری قانونی اقدام کند؛ اما طبق ماده ۱۹ قانون شخص ثالث، تعهدات بیمه‌گر در برابر زیان‌دیده ثالث باقی می‌ماند.

همکاری نکردن بیمه‌گزار در شرایط افزایش خطر یا ریسک

گاهی اوقات، خطرِ اتفاقی که بابتش خود را بیمه می‌کنید، بیشتر از چیزی می‌شود که هنگام عقد قرارداد پیش‌بینی شده بود! در این حالت، شرکت بیمه برای اینکه توان پرداخت خسارت را داشته باشد، باید حق بیمه بیشتری بگیرد. فرض کنید کاربری خودرویی تغییر کند یا در شرایطی قرار بگیرد که نسبت به زمان صدور بیمه‌نامه آسیب‌پذیرتر باشد؛ در این شرایط طبق ضوابط موجود، شرکت بیمه می‌تواند  حق بیمه بیشتری مطالبه کند.

همکاری نکردن بیمه‌گر در زمان کاهش خطر

برخلاف مورد قبلی، گاهی سطح خطر کاهش پیدا می‌کند و ریسک بیمه کمتر می‌شود. در این حالت شرکت بیمه موظف است، حق بیمه را کاهش دهد. اگر شرکت بیمه از انجام این تعهد خودداری کند، بیمه‌گزار حق فسخ قرارداد را دارد.

ناتوانی بیمه‌گر در عمل به تعهدات خود

گاهی شرکت بیمه به‌دلیل تعلیق یا لغو پروانه فعالیت، توقف یا حتی ورشکستگی، توان پرداخت برخی از خسارت‌ها را ندارد. در این شرایط، بیمه‌گزار می‌تواند برای فسخ یا تعیین تکلیف بیمه‌نامه خود ازطریق شرکت بیمه، بیمه مرکزی یا مراجع مربوطه اقدام کند. البته این موضوع با خسارت‌هایی که از سقف تعهد جانی و مالی بیمه شخص ثالث آن سال فراتر می‌رود متفاوت است؛ چون خسارت مازاد بر سقف تعهد، به‌تنهایی دلیل فسخ بیمه‌نامه محسوب نمی‌شود.

سلب امتیاز بیمه مورد نظر از شرکت بیمه

گاهی سازمان بیمه مرکزی، با توجه به مقررات، اجازه ارائه بعضی از انواع بیمه را از یک شرکت بیمه سلب می‌کند؛ چه موقتی و چه دائمی. در چنین حالتی بیمه مرکزی و مراجع مربوطه باید براساس قوانین موجود، وضعیت بیمه‌نامه‌ها را مشخص کنند. این تعهدات به‌ویژه در مورد خسارت‌های جانی و پرداخت مبلغ دیه می‌تواند حیاتی باشد.

انتقال مالکیت بیمه شخص ثالث

قبلاً در هنگام فروش خودرو، بیمه شخص ثالث به خریدار منتقل می‌شد؛ اما حالا شرایط فرق کرده است. خریدار می‌تواند، تا پایان اعتبار بیمه‌نامه از آن استفاده کند؛ اما امکان انتقال تخفیف بیمه شخص ثالث به او وجود ندارد. به‌همین دلیل، پس از فروش خودرو باید الحاقیه صادر شود تا تخفیف‌ها برای فروشنده یا بستگان درجه‌یک او (پدر، مادر، همسر، فرزند) محفوظ بماند. با توجه به نتیجه مقایسه بیمه‌های شخص ثالث، در این الحاقیه، اطلاعات مالک جدید به ثبت می‌رسد و درصورت وقوع حادثه، خسارت به او پرداخت می‌شود. اگر بعد از وقوع حادثه، تغییر مالکیت به بیمه‌گر اطلاع داده شود، شرکت بیمه هیچ الزامی به پرداخت خسارت ندارد.

تکلیف تخفیف‌های عدم خسارت بعد از فسخ یا انتقال بیمه‌نامه چیست؟

تخفیف‌های عدم خسارت، پس از فسخ یا انتقال بیمه‌نامه از بین نمی‌رود و برای مالک قبلی باقی می‌ماند. این تخفیف‌ها را می‌توان به خودروی جدید یا اعضای درجه‌یک خانواده منتقل کرد؛ البته تفاوت های بیمه شخص ثالث خودرو و موتورسیکلت در زمینه پوشش، نرخ و شرایط انتقال، ممکن است بر این فرایند تأثیر بگذارد.

در چه صورت بیمه‌نامه ثالث خودبه‌خود فسخ می‌شود؟

گاهی بدون آنکه بیمه‌گزار یا شرکت بیمه درخواستی بدهد، قرارداد خود‌به‌خود پایان می‌یابد که به آن انفساخ می‌گویند. یکی از نمونه‌های بارز برای این حالت، زمانی است که خودرو در حادثه رانندگی کاملاً نابود می‌شود و آن اتفاق، جزو پوشش‌های بیمه شخص ثالث نیست؛ از‌آنجایی‌که دیگر وسیله نقلیه‌ای وجود ندارد که تحت پوشش بیمه باشد، ادامه قرارداد هیچ معنایی ندارد و بیمه‌نامه به پایان می‌رسد.

صفر تا صد فرایند و روند فسخ بیمه‌نامه

فرایند فسخ کردن بیمه‌نامه شخص ثالث معمولاً در ۴ مرحله انجام می‌شود. اگر مطمئن هستید که شرایط فسخ قرارداد بیمه شخص ثالث شامل حال شما می‌شود، مراحل زیر را به‌ترتیب دنبال کنید:

مرحله اول؛ مدارک مورد نیاز برای ثبت درخواست

برای شروع، ابتدا مدارک خودرو و بیمه‌نامه را جمع‌آوری کنید؛ از جمله نسخه اصلی بیمه‌نامه، مدارک شناسایی خودرو و مالک، مدرک رسمی نقل و انتقال و شماره حساب برای دریافت باقی‌مانده حق بیمه.

مرحله دوم؛ ثبت رسمی تقاضای فسخ

پس از آماده کردن مدارک، درخواست خود را در یکی از شعب بیمه یا نزد نماینده مجاز بیمه ثبت کنید. بعضی از شرکت‌های بیمه، امکان ثبت اینترنتی یا پیگیری آنلاین را هم فراهم کرده‌اند که می‌توانید در سایت شرکت بیمه موردنظرتان بررسی کنید.

مرحله سوم؛ بررسی مدارک و محاسبه مدت باقی‌مانده

وقتی‌که پرونده ثبت شد، کارشناسان بیمه به‌سراغ محاسبه زمان باقی‌مانده تا پایان اعتبار بیمه‌نامه می‌روند. در ادامه، مشخص می‌شود که چه مقدار از حق بیمه باید به حساب بیمه‌گزار برگشت داده شود.

مرحله آخر؛ تسویه و استرداد حق بیمه خودرو

پس از تأیید فسخ بیمه‌نامه توسط کارشناسان، مبلغ باقی‌مانده بر اساس تعداد روزهای استفاده‌نشده محاسبه می‌شود. در ادامه، حق بیمه باقی‌مانده طی چند روز کاری به حساب بیمه‌گزار واریز می‌شود و پرونده به پایان می‌رسد.

هنگام تعامل با نمایندگی بیمه، چه نکاتی را رعایت کنم؟

قبل از مراجعه به نمایندگی و ثبت درخواست فسخ، چند نکته مهم را رعایت کنید تا با تأخیر، اختلاف یا کسر مبلغ روبه‌رو نشوید؛ از جمله نکات زیر:

• بعد از فسخ و تأیید آن، بیمه‌نامه هیچ اعتباری برای پوشش حادثه ندارد و استفاده از آن امکان‌پذیر نیست؛
• قبل از فسخ، خریدار خودرو را در جریان وضعیت بیمه قرار دهید تا بعدها سوءتفاهم و اختلافی ایجاد نشود؛
• اگر اقساط پرداخت‌نشده دارید، بدهی شما از مبلغی که باید به شما بازگردانده شود، کم می‌شود؛
• تا زمانی که خسارت بازپرداخت‌نشده وجود داشته باشد، بیمه‌نامه فسخ نمی‌شود.

متن درخواست فسخ بیمه‌نامه ثالث

برای تنظیم نامه درخواست فسخ، باید مشخصات کامل خودتان و اطلاعات بیمه‌نامه را واضح و دقیق در متن ذکر کنید. درج شماره شبا که به نام بیمه‌گزار باشد هم مورد نیاز است تا بازگشت وجه بدون مشکل انجام شود. در پایان، باید نامه امضا و به‌شکل رسمی به شرکت بیمه تحویل داده شود تا قابل استناد باشد.

یک نمونه متن درخواست برای فسخ بیمه نامه شخص ثالث:

«با سلام

اینجانب [نام و نام خانوادگی بیمه‌گزار] به‌عنوان مالک خودرو با شماره پلاک [شماره پلاک] و دارنده بیمه‌نامه شخص ثالث به شماره [شماره بیمه‌نامه]، درخواست فسخ بیمه‌نامه مذکور را دارم. دلیل این درخواست، [مثلاً: فروش خودرو / انتقال مالکیت / از بین رفتن موضوع بیمه / سایر دلایل قانونی] است.

خواهشمندم با توجه به تاریخ ثبت تقاضا، نسبت به محاسبه مانده حق بیمه و واریز مبلغ مسترد به شماره شبای ثبت‌شده به نام اینجانب [شماره شبا] اقدام بفرمایید. مدارک مورد نیاز، شامل کارت خودرو، بیمه‌نامه و اطلاعات هویتی، به همراه این درخواست ارائه شده‌اند.

با تشکر

امضا + تاریخ»

فسخ بیمه‌نامه ثالث توسط بیمه‌گزار

همان‌طور که گفتیم، در حالت عادی نمی‌توانید، به‌دلخواه خودتان بیمه شخص ثالث را فسخ کنید، اما در بعضی از موقعیت‌های خاص این امکان وجود دارد. مثلاً وقتی شرکت بیمه به‌دلیل مشکلات مالی قادر به ادامه تعهدات خود نیست، حق فسخ کردن دارید. همچنین، اگر برای یک خودرو دو بیمه‌نامه فعال صادر شده باشد، بیمه‌نامه دوم لغو می‌شود؛ در نتیجه، مالک خودرو می‌تواند، برای بازگشت حق بیمه درخواست بدهد. علاوه‌بر‌ این، در مورد خودروهای فرسوده یا پرریسک، احتمال افزایش حق بیمه طبق و بررسی شرایط بیمه‌نامه وجود دارد.

فسخ بیمه نامه شخص ثالث از طرف شرکت بیمه

گاهی شرکت بیمه اختیار فسخ بیمه‌نامه را دارد؛ مثلاً اگر بیمه قسطی باشد و پرداخت‌ها انجام نشود یا خودرو در حدی مستهلک شود که میزان خطر افزایش یابد. همچنین، اگر اطلاعات بیمه‌نامه، مثل نوع وسیله نقلیه، کاربری یا سایر مشخصات موثر در حق بیمه، نادرست اعلام شده باشد، شرکت بیمه می‌تواند موضوع را طبق قرارداد و مقررات بررسی و درصورت نیاز بیمه‌نامه را فسخ کند. درضمن، حق بیمه‌ای که پرداخت شده است، برگردانده نمی‌شود.

محاسبه حق بیمه برگشتی پس از فسخ بیمه‌نامه

وقتی بیمه‌نامه قبل از پایان اعتبار خاتمه پیدا کند، میزان حق بیمه استفاده‌شده محاسبه و بخش باقی‌مانده قابل بازپرداخت است. در فسخ، تمام خسارت‌هایی که تا تاریخ پایان قرارداد رخ داده باشد همچنان برعهده شرکت بیمه است؛ اما در شرایط ابطال بیمه نامه شخص ثالث، بیمه‌گر هیچ مسئولیتی نسبت به خسارت‌ها ندارد.

روش محاسبه بازپرداخت نیز بسته به اینکه درخواست فسخ از سوی بیمه‌گزار باشد یا شرکت بیمه متفاوت است؛ اگر بیمه‌گزار خواهان فسخ باشد، زمان استفاده‌شده به‌شکل کوتاه‌مدت محاسبه می‌شود و مبلغ کمتری برگشت داده خواهد شد. اگر فسخ از سمت بیمه‌گر باشد، محاسبه بر اساس روزشمار انجام شده و مبلغ مصرف‌شده از تقسیم حق بیمه سالانه بر ۳۶۵ و ضرب در تعداد روزهای سپری‌شده به‌دست می‌آید.

فرمول محاسبه:

مبلغ بازگشتی = حق بیمه پرداخت‌شده – (حق بیمه روزشمار × تعداد روزهای سپری‌شده)

مثال؛ اگر حق بیمه سالانه ۳٬۶۰۰٬۰۰۰ تومان باشد و بیمه‌نامه پس از ۱۲۰ روز فسخ شود، محاسبه روزشمار به‌شکل زیر انجام شود:

حق بیمه روزشمار = ۳٬۶۰۰٬۰۰۰ ÷ ۳۶۵ ≈ ۹۸۶۳ تومان

مبلغ مصرف‌شده = ۹۸۶۳ × ۱۲۰ ≈ ۱٬۱۸۳٬۵۶۰ تومان

مبلغ قابل بازگشت ≈ ۲٬۴۱۶٬۴۴۰ تومان

ابطال بیمه شخص ثالث چیست؟

دو اصطلاح «فسخ» و «ابطال» شباهت زیادی به یکدیگر دارند؛ اما در قوانین بیمه‌ای دو مفهوم متفاوت محسوب می‌شود. قانون ابطال بیمه شخص ثالث، زمانی اجرا می‌شود که اطلاعات یا شرایط ارائه‌شده هنگام صدور بیمه‌نامه نادرست باشد؛ حتی وقتی‌که اشتباهات مهمی در محاسبه نرخ و صدور بیمه‌نامه رخ دهد، بیمه‌نامه ابطال می‌شود. در بعضی از موارد، هر دو طرف (بیمه‌گر و بیمه‌گزار) می‌توانند، به‌دلیل وجود ایرادات اساسی در ماهیت قرارداد، درخواست ابطال داشته باشند. بااین‌حال، در بیمه شخص ثالث باید تکلیف زیان‌دیده ثالث طبق قانون، جداگانه بررسی شود.

تحت چه شرایطی، بیمه‌نامه شخص ثالث باطل می‌شود؟

اگر یکی از شرایط زیر برای بیمه‌نامه شما پیش آمده، احتمال باطل شدن آن وجود دارد. در ادامه، موارد اصلی را مرور می‌کنیم.

ارائه مشخصات دروغین با هدف فریب دادن

گاهی مالک خودرو، عمدی و با قصد فریب و دریافت مزایا یا خسارت غیرواقعی، اطلاعات نادرست ارائه می‌دهد؛ در این شرایط، شرکت بیمه می‌تواند قرارداد را یک‌طرفه بی‌اثر یا اصطلاحاً ابطال کند. همچنین، صحنه‌سازی یا اعلام خسارت ساختگی در هر نوع بیمه، باعث ابطال کامل بیمه‌نامه می‌شود؛ چه بیمه بدنه خودرو باشد و چه بیمه آتش‌سوزی، بیمه درمانی یا تامین اجتماعی.

بیان مسائل غیرواقعی

اگر در زمان وقوع حادثه، اطلاعاتی اضافه شود که واقعیت ندارد و شرکت بیمه از این موضوع مطلع شود، امکان لغو بیمه‌نامه وجود دارد. این موضوع شامل بزرگ‌نمایی خسارت، تغییر روایت حادثه یا ارائه توضیحاتی است که با مدارک و شواهد همخوانی ندارد.

خرید همزمان چند بیمه مختلف

در مواردی که برای یک خودرو یا موضوع واحد، چند بیمه‌نامه مشابه از شرکت‌های مختلف خریداری شود تا مبلغ خسارت بیشتری دریافت شود، تنها اولین بیمه، معتبر است، بیمه‌نامه‌های بعدی باطل اعلام می‌شود و قابل استفاده نیستند.

خسارتی که قبل از قرارداد رخ داده است

گاهی اتفاق یا خسارت قبل از خرید بیمه رخ داده است، اما بیمه‌گزار بدون ارائه اطلاعات واقعی اقدام به خرید بیمه می‌کند؛ اگر بیمه‌گزار در این شرایط درخواست جبران خسارت کند، شرکت بیمه پس از اطلاع از موضوع می‌تواند، بیمه‌نامه را باطل کند.

تفاوت انفساخ، فسخ و ابطال بیمه‌نامه

در قوانین بیمه‌ای، سه اصطلاح «فسخ»، «ابطال» و «انفساخ» در ظاهر شبیه به‌هم است اما از نظر حقوقی نتایج کاملاً متفاوتی دارد. شناخت تفاوت این مفاهیم باعث می‌شود که در هر حالت حق خود را بگیرید. برای درک اینکه چه زمانی می‌توانید، حق بیمه‌تان را بگیرید و در چه شرایطی شرکت بیمه هیچ تعهدی به شما ندارد، به جدول زیر نگاه کنید:

قبل از لغو بیمه شخص ثالث، استعلام بگیرید!

همان‌طور که در این مطلب از مجله قبضینو توضیح دادیم، فسخ، ابطال و انفساخ هرکدام پیامدهای متفاوتی دارد و آگاه نبودن از مفاهیم آن‌ها روی تعهد شما و بازپرداخت حق بیمه تأثیر می‌گذارد. بنابراین، قبل از هر اقدامی ابتدا با این مفاهیم آشنا شوید و قبل از فسخ یا انتقال تخفیف، اعتبار بیمه‌نامه را استعلام بگیرید. خبر خوب اینکه با استفاده از خدمات سایت یا اپلیکیشن قبضینو می‌توانید، استعلام بیمه شخص ثالث را انجام دهید. کافی است وارد منوی اصلی شوید و گزینه خودرو و موتور را انتخاب کنید؛ در ادامه، روی استعلام بیمه شخص ثالث خودرو کلیک کنید تا از وضعیت بیمه‌نامه خود مطمئن شوید.