قدرت قراردادی و دیماند برق چیست؟

با افزایش مصرف برق در بخش صنعت و پیچیده‌تر شدن ساختار بازار برق ایران، آشنایی با مفاهیمی مانند دیماند و قدرت قراردادی برق دیگر یک موضوع فنی حاشیه‌ای نیست؛ بلکه بخشی از مدیریت هزینه و برنامه‌ریزی انرژی واحدهای تولیدی است. دیماند مصرفی، بیشترین توان متوسط ثبت‌شده و قدرت قراردادی، سقف مجاز توان دریافتی مشترک برق است. در این مطلب تفاوت دیماند مصرفی، قدرت قراردادی و تاثیر آن‌ها بر قبض برق واحدهای صنعتی را بررسی می‌کنیم، همچنین پیامدهای تجاوز از قدرت قراردادی و راهکارهای پیشگیری از جرایم را مرور می‌کنیم.

دیماند برق در مصرف صنایع چه معنایی دارد؟

دیماند برق در صنایع یعنی بیشترین توان الکتریکی‌ای که یک واحد صنعتی در یک بازه زمانی مشخص (معمولا ۱۵ تا ۳۰ دقیقه) از شبکه می‌گیرد. این شاخص نشان می‌دهد که شدت مصرف یک مشترک در زمان‌های پیک کاری چقدر است و شبکه قدرت باید چه میزان ظرفیت برای تامین نیاز لحظه‌ای آن مشترک در نظر بگیرد. واحد دیماند برق، کیلووات یا مگاوات است.

دیماند برق در کدام قسمت قبض نمایش داده می‌شود؟

اگر می‌خواهید بدانید که دیماند در قبض برق کجاست باید در قبض خود به کادر «قدرت» مراجعه کنید، در این بخش می‌توانید قدرت قراردادی برق و قدرت مصرف برق را مشاهده کنید. نرخ و هزینه دیماند برق نیز در قبوض درج می‌شود و به این ترتیب محاسبه هزینه دیماند برق کار دشواری نخواهد بود.

البته ممکن است  قالب قبض شرکت‌های مختلف باهم متفاوت باشد. در این صورت باید به‌دنبال عناوینی مانند قدرت قراردادی، قدرت قرائت‌شده یا ماکسیمتر در بخش مشخصات قدرت یا اطلاعات مشترک باشید.

تفاوت دیماند مصرفی و قدرت قراردادی برق

برای درک این تفاوت، ابتدا باید بدانیم که قدرت قراردادی برق چیست؛ این شاخص در واقع سقفی است که مشترک طی توافق با شرکت توزیع، مجاز به برداشت آن است و دیماند برق مصرفی، بیشترین توان متوسط ثبت‌شده که کنتور در هر دوره صورت‌حساب ثبت می‌کند. به بیان ساده، دیماند برق مصرفی رفتار واقعی واحد تولیدی و قدرت قراردادی برق، حد مجاز قانونی برای جلوگیری از فشار به شبکه است.

چرا دیماند مصرفی همیشه با قدرت قراردادی برابر نیست؟

چون قدرت قراردادی برق یک سقف توافق‌شده است؛ اما دیماند مصرفی مقدار واقعی توان برداشت‌شده از شبکه را نشان می‌دهد. میزان واقعی مصرف در همه زمان‌ها ثابت نیست و با شرایط بهره‌برداری واحد صنعتی تغییر می‌کند.

برای مثال، در کارخانه‌ای با قدرت قراردادی ۵۰۰ کیلووات ممکن است به‌دلیل خاموش بودن برخی خطوط تولید، تعمیرات، کاهش سفارش‌ها یا روشن نشدن هم‌زمان تجهیزات، دیماند مورد نیاز کارخانه معادل ۳۵۰ کیلووات باشد. در مقابل، راه‌اندازی هم‌زمان موتورهای بزرگ، افزایش ظرفیت تولید یا مدیریت نامناسب بار مصرفی می‌تواند باعث شود دیماند برق مصرفی از ۵۰۰ کیلووات فراتر رود.

انواع دیماند برق برای مشترکان صنعتی و تجاری

انواع دیماند برق را می‌توان از نظر نحوه اندازه‌گیری یا نوع کاربری بررسی کرد. دیماند برق در واحدهای صنعتی و تجاری با توجه به نوع انشعاب، مقیاس فعالیت، تعداد تجهیزات و الگوی مصرف مجموعه بررسی می‌شود. در این بخش، کاربرد دیماند در انشعاب سه‌فاز، کارخانه، کارگاه و مصرف خانگی را توضیح می‌دهیم.

برای آشنایی با روش‌های مناسب تامین انرژی مورد نیاز مجموعه خود می‌توانید راهنمای نحوه تامین برق برای کسب‌وکارها را مطالعه کنید.

دیماند برق سه فاز

دیماند برق سه فاز، بیشترین توان متوسط دریافت‌شده از یک انشعاب سه‌فاز در بازه اندازه‌گیری کنتور است. کنتور سه‌فاز، ولتاژ، جریان و ضریب توان فازها را اندازه‌گیری کرده و دیماند کل مجموعه را براساس توان مصرفی هر سه فاز محاسبه می‌کند. بنابراین، دیماند سه‌فاز صرفا مجموع آمپراژ یا بیشترین جریان یکی از فازها نیست، بلکه نمایانگر کل توان مصرف‌شده توسط بارهای متصل به شبکه سه‌فاز است.

دیماند برق کارخانه

دیماند برق کارخانه، بیشترین توانی است که کل کارخانه در یک بازه زمانی مشخص از شبکه دریافت می‌کند. این مقدار حاصل کارکرد هم‌زمان خطوط تولید، الکتروموتورها، کمپرسورها، پمپ‌ها، سیستم‌های سرمایشی و گرمایشی، روشنایی و سایر تجهیزات الکتریکی است.

دیماند برق کارگاه تولیدی

دیماند برق کارگاه تولیدی به بیشترین توان الکتریکی مورد نیاز کارگاه در زمان اوج فعالیت گفته می‌شود که نشان‌دهنده میزان مصرف هم‌زمان تجهیزات در یک بازه زمانی مشخص است. این شاخص بیان می‌کند که کارگاه در شدیدترین حالت بهره‌برداری، چه مقدار بار الکتریکی از شبکه دریافت می‌کند و مبنای مهمی برای انتخاب ظرفیت انشعاب و مدیریت مصرف برق محسوب می‌شود.

آیا دیماند برق خانگی هم وجود دارد؟

از نظر فنی دیماند برق خانگی وجود دارد؛ زیرا هر خانه در هر لحظه یا بازه زمانی مشخص، مقدار معینی توان از شبکه دریافت می‌کند. از همین رو می‌توان بیشترین توان مصرفی آن را اندازه‌گیری کرد که همان دیماند خانگی است، اما در قبوض برق اشاره‌ای به آن نمی‌شود.

دیماند برق چگونه محاسبه می‌شود؟

محاسبه هزینه دیماند برق براساس میانگین توان مصرف‌شده در یک بازه زمانی مشخص انجام می‌شود. کنتور دیماندی، انرژی مصرفی مشترک را در بازه‌هایی مانند ۱۵ یا ۳۰ دقیقه اندازه‌گیری می‌کند و با تقسیم انرژی مصرف‌شده بر مدت آن بازه، توان متوسط را به دست می‌آورد. بیشترین مقدار ثبت‌شده در دوره صورت‌حساب، به‌عنوان دیماند مصرفی شناخته می‌شود.

فرمول محاسبه دیماند برق

فرمول کلی محاسبه دیماند به این صورت است:

دیماند (کیلووات) =انرژی مصرف‌شده در بازه (کیلووات‌ساعت) ÷ مدت بازه (ساعت)

کنتور از این فرمول برای تمام بازه‌های یک دوره استفاده و در نهایت بالاترین مقدار را به‌عنوان دیماند مصرفی ثبت می‌کند.

برای برآورد دیماند پیش از نصب یا بهره‌برداری نیز می‌توان مجموع توان تجهیزاتی را که احتمال دارد هم‌زمان روشن باشند محاسبه کرد:

دیماند تقریبی = مجموع توان نامی تجهیزات × ضریب هم‌زمانی × ضریب بار

نکته: توان نامی یعنی مقدار توانی که یک دستگاه برای کارکرد معمول و درست به آن نیاز دارد.

محاسبه دیماند برق مورد نیاز کارخانه

محاسبه دیماند برق کارخانه، واحدهای صنعتی و سایر مشترکان پرمصرف اهمیت زیادی دارد؛ زیرا انتخاب نادرست دیماند ممکن است باعث افزایش هزینه برق، کاهش ضریب بهره‌برداری تجهیزات، مشکلات فنی در شبکه داخلی یا حتی قطعی برق شود.

برای محاسبه دیماند مورد نیاز کارخانه، ابتدا باید فهرست کاملی از اطلاعات تجهیزات الکتریکی شامل توان نامی، تعداد، مدت زمان کارکرد و نحوه بهره‌برداری تهیه شود. سپس با در نظر گرفتن ضرایب هم‌زمانی و بهره‌برداری، توان مورد نیاز واقعی محاسبه می‌شود.

در کارخانه‌های بزرگ، علاوه‌بر محاسبات تئوری، از کنتورهای دیماند، سیستم‌های مدیریت انرژی و تابلوهای کنترل دیماند استفاده می‌شود تا پیک مصرف به‌صورت لحظه‌ای پایش شده و از افزایش هزینه‌های ناشی از عبور از حد مجاز جلوگیری شود.

هزینه دیماند برق چگونه روی قبض اثر می‌گذارد؟

مبلغ قبض علاوه‌بر میزان انرژی مصرفی، به بیشترین توان مصرفی ثبت‌شده نیز وابسته است؛ بنابراین افزایش دیماند قرائت‌شده می‌تواند ازطریق افزایش بهای قدرت یا هزینه دیماند، بر مبلغ قبض اثر بگذارد؛ زیرا شرکت توزیع برق موظف است ظرفیت بیشتری را برای پاسخ‌گویی به میزان تقاضای ثبت‌شده در نظر بگیرد. البته اگر قدرت قرائت‌شده کمتر از ۹۰ درصد قدرت قراردادی باشد، ۹۰ درصد قدرت قراردادی مبنای محاسبه بهای قدرت است.

با مراجعه به سرویس پرداخت قبض برق قبضینو می‌توانید نسبت به استعلام دوره‌ای و تسویه به‌موقع صورت‌حساب‌های خود اقدام کنید.

تفاوت هزینه دیماند با هزینه انرژی مصرفی

هزینه برق مشترکان صنعتی و تجاری معمولا از دو بخش اصلی تشکیل می‌شود:‌ هزینه دیماند برق صنعتی و هزینه انرژی مصرفی. البته ممکن است در صورت‌حساب صنایع، هزینه‌های دیگری مانند ترانزیت، انرژی راکتیو، آبونمان و تجاوز از قدرت نیز درج شود.

• هزینه انرژی مصرفی براساس میزان انرژی الکتریکی مصرف‌شده در طول دوره صورت‌حساب محاسبه می‌شود و واحد آن کیلووات‌ساعت (kWh) است. این بخش نشان می‌دهد یک واحد صنعتی یا تجاری در طول یک ماه چه مقدار برق مصرف کرده است.
• هزینه دیماند برق براساس بیشترین توان متوسط ثبت‌شده در یک بازه زمانی مشخص (معمولا ۱۵ یا ۳۰ دقیقه) محاسبه می‌شود و واحد آن کیلووات (kW) است. اگر این مقدار، کمتر از ۹۰ درصد قدرت قراردادی باشد، مبنای محاسبه، ۹۰ درصد قدرت قراردادی خواهد بود. این هزینه در واقع بابت ظرفیتی است که شبکه برق باید برای تامین پیک مصرف مشترک آماده نگه دارد؛ حتی اگر این توان فقط برای مدت کوتاهی استفاده شده باشد.

تفاوت اصلی این دو هزینه را می‌توان به شکل زیر خلاصه کرد:

برای درک بهتر این موضوع که هزینه دیماند برق چیست و چه تفاوتی با هزینه انرژی مصرفی دارد، به مثال زیر توجه کنید:

دو کارخانه ممکن است در یک ماه مقدار انرژی یکسانی مصرف کنند؛ اما کارخانه‌ای که تجهیزات پرقدرت خود را هم‌زمان روشن می‌کند، دیماند بالاتری خواهد داشت و در نتیجه هزینه دیماند بیشتری پرداخت خواهد کرد.

اقداماتی مانند زمان‌بندی روشن‌شدن تجهیزات، انتقال بخشی از تولید به ساعات کم‌باری، استفاده از تجهیزات کنترل‌کننده توان و اصلاح ضریب توان می‌تواند باعث کاهش هزینه‌های ناشی از دیماند شود.

جریمه تجاوز از قدرت قراردادی چیست؟

جریمه تجاوز از قدرت قراردادی برق زمانی اعمال می‌شود که توان مصرفی یک مشترک از قدرت قراردادی تعیین‌شده در قرارداد انشعاب برق بیشتر شود. این جریمه براساس فرمول مشخصی محاسبه می‌شود که برای مشترکان با قدرت قراردادی ۱۵۰ کیلووات و بیشتر عبارت است از: حاصل‌ضرب مجموع انرژی اکتیو مصرفی در درصد میزان تجاوز از قدرت و سپس ضرب آن در ۱.۳ برابر حداکثر نرخ تابلوی برق سبز (تابلو دوم). برای مشترکان با قدرت قراردادی کمتر از ۱۵۰ کیلووات نیز اگر مصرف برق از مقدار تعیین‌شده در قرارداد بیشتر شود، هزینه اضافه به این شکل حساب می‌شود: مقدار اضافه مصرف نسبت به قدرت ثبت‌شده در قرارداد سنجیده می‌شود و بعد با ضریب ۲ برابر تعرفه معمولی محاسبه و از مشترک دریافت می‌شود.

برای جلوگیری از جریمه تجاوز از قدرت قراردادی برق، مشترکان صنعتی و تجاری می‌توانند اقداماتی مانند مدیریت بار و صرفه‌جویی برق، جلوگیری از روشن شدن هم‌زمان تجهیزات پرمصرف، افزایش قدرت قراردادی درصورت رشد واقعی مصرف، اصلاح ضریب توان و پایش مداوم دیماند را انجام دهند.

چه زمانی دیماند مصرفی از قدرت قراردادی بیشتر می‌شود؟

زمانی که پیک مصرف واقعی مشترک از ظرفیت تعیین‌شده برای انشعاب عبور کند، تجاوز از قدرت قراردادی برق رخ می‌دهد. برخی از مهم‌ترین عوامل افزایش دیماند مصرفی برق عبارت‌اند از:

• راه‌اندازی هم‌زمان تجهیزات پرمصرف: روشن‌شدن چندین موتور، کمپرسور، کوره، پمپ یا خط تولید به‌صورت هم‌زمان می‌تواند توان مورد نیاز را به‌طور ناگهانی افزایش دهد؛
• افزایش ظرفیت تولید: اضافه‌شدن ماشین‌آلات جدید یا افزایش ساعات کاری کارخانه بدون اصلاح قدرت قراردادی باعث می‌شود دیماند واقعی از مقدار قرارداد بیشتر شود؛
• مدیریت نامناسب زمان مصرف: استفاده هم‌زمان از تجهیزات پرقدرت در ساعات اوج مصرف یا بدون برنامه‌ریزی بار، احتمال علاوه‌بر افزایش دیماند، هزینه انرژی را نیز بالا می‌برد؛
• برآورد اولیه نادرست قدرت انشعاب: اگر هنگام درخواست انشعاب، ظرفیت مورد نیاز کمتر از نیاز واقعی مجموعه تعیین شده باشد، با افزایش بهره‌برداری، احتمال تجاوز از قدرت قراردادی بیشتر می‌شود.

آیا افزایش قدرت قراردادی باعث کاهش جریمه می‌شود؟

افزایش قدرت قراردادی برق همیشه به معنای کاهش هزینه نهایی برق نیست. این اقدام ممکن است به افزایش ظرفیت انشعاب، اصلاح ترانس و تجهیزات شبکه، پرداخت هزینه‌های مربوط به تامین ظرفیت یا دریافت مجوزهای لازم نیاز داشته باشد. اثر افزایش قدرت قراردادی بر صورت‌حساب نیز به نوع تعرفه، سطح ولتاژ و شرایط قرارداد انشعاب بستگی دارد.

 پیش از ثبت درخواست افزایش قدرت، بهتر است اطلاعات حداقل یک سال گذشته شامل دیماند قراردادی، بیشترین دیماند ثبت‌شده، زمان وقوع پیک مصرف، تعداد دفعات تجاوز، برنامه توسعه تولید و هزینه افزایش ظرفیت بررسی شود. استفاده از نرم افزار محاسبه دیماند برق و همچنین ابزارهای محاسبه آنلاین دیماند برق می‌تواند به ثبت منحنی بار، شناسایی پیک‌های مصرف، برآورد سریع وضعیت دیماند و مقایسه هزینه جریمه با هزینه افزایش قدرت قراردادی کمک کند.

چه زمانی باید درخواست افزایش دیماند برق داد؟

درخواست افزایش دیماند برق زمانی ضروری است که نیاز واقعی یک واحد صنعتی یا تجاری به توان الکتریکی از ظرفیت فعلی انشعاب بیشتر شود یا احتمال عبور مداوم دیماند مصرفی از قدرت قراردادی وجود داشته باشد. افزایش دیماند باعث می‌شود ظرفیت مجاز دریافت برق از شبکه با میزان مصرف واقعی مجموعه هماهنگ شود و از مشکلاتی مانند تجاوز از قدرت قراردادی، محدودیت در توسعه تجهیزات یا افت عملکرد شبکه داخلی جلوگیری شود.

مراحل درخواست افزایش دیماند برق

مراحل درخواست افزایش دیماند برق عبارت‌اند از:

• بررسی نیاز واقعی به افزایش دیماند: بررسی دیماند مصرفی دوره‌های گذشته، قدرت قراردادی فعلی، تجهیزات موجود و نیازهای توسعه آینده برای تعیین ظرفیت مورد نیاز؛
• ثبت درخواست افزایش قدرت قراردادی برق: ارائه درخواست ازطریق سامانه برق من، شرکت توزیع نیروی برق منطقه و تکمیل اطلاعات مربوط به اشتراک، قدرت فعلی و قدرت پیشنهادی؛
• تحویل مدارک: ارائه مدارک مرتبط با اشتراک، مالکیت یا بهره‌برداری و مجوز نوع مصرف مطابق با درخواست شرکت برق؛
• بررسی فنی توسط شرکت برق: ارزیابی ظرفیت شبکه، ترانسفورماتور، کابل‌ها، تجهیزات حفاظتی و امکان تامین توان مورد نیاز؛
• اعلام هزینه‌ها و تایید درخواست: پس از تایید فنی، هزینه‌های مربوط به افزایش ظرفیت و اصلاحات احتمالی به مشترک اعلام می‌شود؛
• انجام اصلاحات و تغییر تجهیزات (درصورت نیاز): درصورت ضرورت، تجهیزاتی مانند کنتور، کابل، تابلو برق یا ترانسفورماتور متناسب با دیماند جدید اصلاح یا ارتقا پیدا می‌کنند؛
• ثبت قدرت قراردادی جدید: پس از تکمیل مراحل فنی و اداری، ظرفیت جدید انشعاب در سیستم شرکت برق ثبت شده و امکان استفاده از دیماند بالاتر فراهم می‌شود.

ارتباط قدرت قراردادی با خرید برق برای صنایع

قدرت قراردادی در تعیین حجم و نحوه خرید برق صنایع نقش مهمی دارد. صنایع باید پیش از ثبت سفارش خرید برق سازمانی میزان برق مورد نیاز خود را با توجه به ظرفیت قراردادی، الگوی مصرف، ساعات اوج بار و بیشترین دیماند ثبت‌شده برآورد کنند تا قرارداد خرید برق متناسب با نیاز واقعی مجموعه تنظیم شود.

قدرت قراردادی چه اثری بر برنامه تامین برق کسب‌وکار دارد؟

قدرت قراردادی برق یکی از عوامل اصلی در برنامه‌ریزی تامین برق کسب‌وکارها است؛ زیرا سقف مجاز توان دریافتی از شبکه و میزان برق قابل تامین برای مجموعه را مشخص می‌کند. براساس آیین‌نامه اجرایی بند «ب» ماده ۴۳ برنامه هفتم، مشترکان با قدرت قراردادی ۱۵۰ کیلووات و بیشتر موظف‌اند برق مورد نیاز خود را ازطریق معاملات بورس انرژی یا شرکت‌های خرده فروش برق که دارای مجوز وزارت نیرو هستند، تامین کنند. طبق همین آیین‌نامه، مشترکان بالاتر از ۳۰ کیلووات نیز یک سال پس از ابلاغ آیین‌نامه، موظف به خرید برق از مسیرهای تعیین‌شده هستند.

برای آشنایی بیشتر با بورس انرژی و نحوه خریدوفروش برق در این بازار، مقاله اختصاصی مرتبط با این موضوع را مطالعه کنید.

جمع‌بندی

دیماند مصرفی و قدرت قراردادی برق صرفا دو ردیف عددی ساده در صورت‌حساب برق صنایع نیستند؛ بلکه اهرم‌هایی کلیدی در مدیریت مالی، برنامه‌ریزی عملیاتی و تعیین استراتژی تامین انرژی واحدهای تولیدی به شمار می‌روند. صاحبان صنایع با تحلیل این دو شاخص، می‌توانند هزینه‌های ثابت و متغیر انرژی خود را مدیریت کنند و به حداقل برسانند.