بورس انرژی چیست و چگونه کار می‌کند؟

بورس انرژی در کنار بورس کالا و بورس اوراق بهادار، یکی از بازارهای تخصصی در ساختار بازار سرمایه است که بستری رسمی، شفاف و قانونمند را برای خریدوفروش حامل‌های انرژی مانند برق فراهم می‌کند. فعالیت این بازار موجب افزایش شفافیت معاملات، تامین مالی تولیدکنندگان و مدیریت ریسک نوسانات قیمت برای فعالان حوزه انرژی می‌شود. با توجه به نقش مهم انرژی در اقتصاد و صنایع مختلف، آشنایی با سازوکار بورس انرژی برای تولیدکنندگان، مصرف‌کنندگان بزرگ، سرمایه‌گذاران و فعالان اقتصادی اهمیت زیادی دارد. در این مقاله سعی کرده‌ایم به آموزش بورس انرژی بپردازیم و ساختار و بازارهای آن، کالاها و قراردادهای قابل معامله، تابلو معاملات بورس انرژی، نحوه خریدوفروش برق، مراحل ثبت‌نام و دریافت کد معاملاتی، شیوه محاسبه کارمزدها و… را به‌طور کامل بررسی کنیم.

تاریخچه و شکل‌گیری بورس انرژی در ایران

شرکت بورس انرژی ایران به‌عنوان چهارمین بورس رسمی کشور، در تاریخ ۱۷ تیرماه ۱۳۹۱ با مجوز شورای عالی بورس و اوراق بهادار به‌صورت یک شرکت سهامی عام تاسیس شد. این نهاد از همان آغاز فعالیت، تحت نظارت مستقیم سازمان بورس و اوراق بهادار قرار گرفت تا زیرساختی رسمی و استاندارد برای مدیریت و سامان‌دهی دادوستد در حوزه انرژی کشور ایجاد کند.

به‌طور کلی در پاسخ به این پرسش که بورس انرژی چیست می‌توان گفت بازاری تخصصی است که با هدف سازمان‌دهی و شفاف‌سازی معاملات حامل‌های انرژی؛ ازجمله نفت، گاز، برق و همچنین اوراق بهادار مبتنی بر آن‌ها راه‌اندازی شده است.

ساختار بورس انرژی ایران

ساختار بورس انرژی ایران شامل سه بازار اصلی (فیزیکی، مشتقه و سایر اوراق بهادار) و یک بازار فرعی است و انواع نیازهای معاملاتی در حوزه انرژی را پوشش می‌دهد. دسترسی به این بازارها ازطریق سایت تابلو بورس انرژی امکان‌پذیر بوده و اطلاعات مربوط به عرضه و تقاضا، قیمت سهام بورس انرژی، آمار معاملات بورس انرژی و… در آن منتشر می‌شود.

بازار فیزیکی بورس انرژی

بازار فیزیکی، محلی است که در آن خود حامل‌های انرژی به‌صورت واقعی و قابل تحویل معامله می‌شوند. در این بازار، کالاهایی مثل برق، نفت، گاز طبیعی و دیگر فرآورده‌های انرژی توسط عرضه‌کنندگان رسمی ارائه شده و خریداران واجد شرایط، در یک فرایند رقابتی اقدام به خرید می‌کنند. در این بازار تنها اشخاص حقوقی که کد معاملاتی دارند، مجاز به انجام معامله هستند.

بازار مشتقه بورس انرژی

بازار مشتقه بخشی از بورس انرژی است که در آن، به‌جای  خرید‌و‌فروش مستقیم برق، نفت، گاز و…، قراردادهایی برای معامله این کالاها در آینده بسته می‌شود. در این قراردادها، خریدار و فروشنده از امروز درباره شرایطی مثل قیمت، مقدار و زمان معامله توافق می‌کنند تا بتوانند با اطمینان بیشتری برنامه‌ریزی کنند. این کار به مصرف‌کنندگان کمک می‌کند هزینه‌های آینده را بهتر پیش‌بینی کنند و به تولیدکنندگان نیز اطمینان بیشتری درباره فروش محصولاتشان می‌دهد. در نتیجه، بازار مشتقه برای کاهش ریسک تغییر قیمت و برنامه‌ریزی بهتر مالی به کار می‌رود.

اوراق بهادار قابل معامله در بورس انرژی

اوراق بهادار قابل معامله، ابزارهای مالی هستند که ارزش آن‌ها بر پایه کالای حوزه انرژی، مانند برق، نفت و گاز تعیین و در بورس انرژی خریدوفروش می‌شود. این اوراق به فعالان بازار کمک می‌کنند بدون اینکه خود کالای انرژی را به‌صورت مستقیم معامله کنند، از مزایای اقتصادی آن استفاده کنند؛ برای مثال، تولیدکننده می‌تواند ازطریق انتشار اوراق منابع مالی جذب کند و خریدار یا سرمایه‌گذار نیز می‌تواند در چارچوبی شفاف و قانونی، روی کالاهای انرژی سرمایه‌گذاری کند یا ریسک تغییرات قیمت را مدیریت کند.

این بازار می‌تواند شامل گواهی ظرفیت، گواهی صرفه‌جویی انرژی، گواهی برق تجدیدپذیر و سایر اوراق باشد.

بازار فرعی بورس انرژی

بازار فرعی به معامله کالاهایی اختصاص دارد که استانداردها و شرایط لازم برای پذیرش در بازار فیزیکی را ندارند یا عرضه آن‌ها موردی، خاص و محدود است. به بیان ساده‌تر، اگر کالایی مثل برخی فرآورده‌های نفتی، گازی، پتروشیمی یا سایر حامل‌های انرژی به هر دلیل در بازار اصلی معامله نشود، می‌تواند در بازار فرعی عرضه شود تا معامله آن همچنان در یک فضای رسمی، شفاف و تحت نظارت انجام گیرد.

رینگ‌ها و تابلوهای معاملاتی در بورس انرژی

برای اینکه معاملات مختلف حوزه انرژی به‌صورت منظم و شفاف انجام شود، بورس انرژی از ساختاری به نام رینگ‌ها و تابلوهای معاملاتی استفاده می‌کند. رینگ‌ها در واقع محل انجام معاملات براساس نوع بازار (داخلی یا بین‌المللی) هستند. درون هر رینگ نیز تابلوهای مختلفی برای انواع حامل‌های انرژی وجود دارد؛ مانند برق، نفت، گاز و… . این ساختار باعث می‌شود عرضه‌کنندگان و خریداران بتوانند راحت‌تر به بازار مورد نظر خود دسترسی داشته باشند و معاملات هر نوع انرژی در بستر مشخصی انجام شود.

رینگ داخلی و بین‌المللی

رینگ داخلی بخشی از بورس انرژی است که معاملات مربوط به بازار داخل کشور در آن انجام می‌شود. در این رینگ، حامل‌های انرژی توسط شرکت‌ها و عرضه‌کنندگان داخلی ارائه می‌شوند و خریداران نیز شرکت‌ها، کارخانه‌ها یا مصرف‌کنندگان داخل ایران هستند.

اما رینگ بین‌الملل به معاملاتی اختصاص دارد که با هدف صادرات یا تعامل با بازارهای خارجی انجام می‌شود. در این بخش، کالاهای انرژی که قرار است به خارج از کشور فروخته شوند عرضه می‌شوند و خریداران می‌توانند شرکت‌های خارجی یا فعالان بازرگانی بین‌المللی باشند. همچنین در برخی موارد شرکت‌های خارجی نیز می‌توانند کالاهای خود را در این رینگ عرضه کنند.

تابلو برق بورس انرژی

تابلوی برق، محلی برای معامله رسمی برق است. در این تابلو، تولیدکنندگان برق می‌توانند برق تولیدی خود را عرضه کنند و خریداران، مانند شرکت‌های توزیع، خرده‌فروشان برق یا مصرف‌کنندگان بزرگ، آن را خریداری کنند.

معامله برق در تابلوی برق عادی، برق آزاد و برق سبز و از طریق ابزارهای بازار فیزیکی و مشتقه انجام می‌شود.

تابلو نفت، گاز و سایر حامل‌های انرژی

تابلوی نفت، گاز و سایر حامل‌های انرژی بخشی از بورس انرژی است که در آن کالاهایی مانند نفت خام، میعانات گازی، گاز طبیعی، فرآورده‌های نفتی، محصولات پالایشی، برخی محصولات پتروشیمی و سایر حامل‌های انرژی عرضه و معامله می‌شوند.

تابلو برق سبز و برق آزاد

تابلو برق آزاد بورس انرژی محلی است که تولیدکنندگان برق می‌توانند انرژی مازاد خود را عرضه کنند. تابلو برق سبز بورس انرژی مخصوص خریدوفروش برق تولیدشده از منابع تجدیدپذیر است.

در پاسخ به این سوال که برق سبز چیست باید بگوییم به برق تولید‌شده در نیروگاه‌های خورشیدی، بادی، زیست‌توده و مانند آن برق سبز یا برق تجدیدپذیر می‌گویند.

چه کالاها و انرژی‌هایی در بورس انرژی معامله می‌شوند؟

هر کالایی که به نوعی با تولید، انتقال، مصرف یا تجارت انرژی ارتباط داشته باشد، درصورت پذیرش در بورس انرژی می‌تواند در این بازار عرضه و معامله شود. برق، برق تجدیدپذیر یا همان برق سبز، نفت خام، میعانات گازی و گاز طبیعی از مهم‌ترین مواردی هستند که در این بازار معامله می‌شوند. علاوه‌بر این‌ها، فرآورده‌های نفتی مانند بنزین، نفت‌گاز (گازوئیل)، نفت کوره، انواع حلال‌ها و برخی محصولات پالایشی و پتروشیمی نیز در بورس انرژی عرضه می‌شوند.

انواع قراردادها در بورس انرژی

در بورس انرژی، قراردادهای مختلفی برای پاسخ‌گویی به نیاز خریداران، فروشندگان و سرمایه‌گذاران استفاده می‌شود. با مطالعه جدول زیر می‌توانید به دیدی کلی نسبت به این قراردادها دست یابید و در ادامه با جزئیات آن آشنا خواهید شد.

قرارداد نقدی

قرارداد نقدی رایج‌ترین نوع معامله در بازار فیزیکی بورس انرژی است. در این قرارداد، پرداخت وجه معامله و تحویل کالا در مهلت مقرر و طبق دستورالعمل تسویه (مصوب هیئت‌مدیره سازمان بورس) انجام می‌شود. این قرارداد برای معاملاتی مناسب است که طرفین قصد دارند به‌سرعت کالا و وجه را جابه‌جا کنند.

قرارداد سلف

در این نوع قرارداد، کل بهای کالا در زمان انجام معامله توسط خریدار پرداخت می‌شود؛ اما کالا در زمانی مشخص در آینده به خریدار تحویل خواهد شد. این قرارداد به تولیدکننده کمک می‌کند تا نقدینگی مورد نیاز برای فرایند تولید را از پیش تامین کند.

قرارداد سلف موازی استاندارد

این قرارداد که در بازار مشتقه معامله می‌شود، نسخه تکامل‌یافته قرارداد سلف است. تفاوت اصلی آن در این است که خریدار مجبور نیست تا زمان سررسید برای دریافت کالا صبر کند؛ بلکه می‌تواند اوراق سلف خود را قبل از سررسید به شخص دیگری بفروشد (معامله ثانویه).

قرارداد آتی

قرارداد آتی در بازار مشتقه معامله می‌شود. در این نوع قرارداد طرفین متعهد می‌شوند که در یک سررسید معین، مقدار مشخصی از کالا را با قیمتی که «امروز» روی آن توافق کرده‌اند، معامله کنند. برای تضمین اجرای تعهدات، هر دو طرف مبلغی را به‌عنوان «وجه تضمین» نزد اتاق پایاپای قرار می‌دهند. قرارداد آتی ابزار بسیار قدرتمندی برای مدیریت ریسک نوسانات قیمت در آینده است.

قرارداد اختیار معامله

این قرارداد نوعی اوراق بهادار است که به خریدار آن «حق» (و نه اجبار) می‌دهد که مقدار مشخصی از دارایی پایه را در زمان معین و با قیمتی مشخص معامله کند. فروشنده اوراق درازای دریافت مبلغی از خریدار، متعهد می‌شود که اگر خریدار بخواهد از حق خود استفاده کند، معامله را انجام دهد. هریک از طرفین معامله می‌توانند درازای دریافت مبلغ معینی، تعهدات یا اختیارات خود را به فرد ثالث واگذار کنند.

قرارداد کشف پریمیوم

قرارداد کشف پریمیوم در بورس انرژی قراردادی است که در آن خریدار و فروشنده برای تحویل کالا در آینده توافق می‌کنند؛ اما قیمت نهایی از ابتدا ثابت نیست؛ در زمان معامله فقط مبلغی به نام «پریمیوم» به‌صورت رقابتی تعیین می‌شود و قیمت نهایی هنگام تحویل، از جمع یا تفریق این پریمیوم با قیمت مبنای روز، مانند نرخ رسمی یا جهانی کالا، به دست می‌آید.

معاملات برق در بورس انرژی چگونه انجام می‌شود؟

معاملات برق در بورس به‌گونه‌ای طراحی شده که خریداران و فروشندگان بتوانند در یک بستر شفاف معامله کنند. در این بازار، خرید برق از بورس انرژی توسط مصرف‌کنندگان بزرگ و ازطریق کارگزاری‌ها انجام می‌شود و پس از ثبت سفارش‌ها و تطبیق عرضه و تقاضا، معامله برق نهایی و تسویه آن طبق مقررات بورس انجام می‌گیرد.

خرید برق از بورس انرژی

خرید برق از بورس انرژی عمدتا توسط شرکت‌های خرده‌فروش برق و برخی نهادهای دارای مجوز برای متقاضیان انجام می‌شود. برای خرید از خرده‌فروش برق، متقاضی نیاز به کد معاملاتی بورس انرژی ندارد؛ این در حالی است که خرید برق مستقیم از بورس انرژی نیاز به دریافت کد معاملاتی از کارگزاری دارد.

راهنمای خرید برق کارخانه‌ها را اینجا بخوانید.

فروش برق در بورس انرژی

فروش برق در بورس انرژی توسط نیروگاه‌های خصوصی، دولتی یا تولیدکنندگان پراکنده انجام می‌شود. نیروگاه‌ها می‌توانند بخشی از ظرفیت تولیدی خود را در بازار فیزیکی بورس ارائه کنند.

قرارداد دوجانبه برق

قرارداد دوجانبه برق توافق مستقیمی است میان یک تولیدکننده برق و یک مصرف‌کننده بزرگ که شرایط آن خارج از بازار رقابتی لحظه‌ای تعیین می‌شود؛ اما در بستر بورس ثبت و تسویه شود.

در این نوع قرارداد، طرفین درباره حجم برق، قیمت، دوره تحویل و سایر شرایط به توافق می‌رسند و قرارداد بر همان اساس بین آن‌ها تنظیم می‌شود. قرارداد دوجانبه برق به‌دلیل تثبیت قیمت در یک بازه زمانی مشخص، ریسک نوسانات بازار را کاهش می‌دهد. 

نقش نیروگاه‌ها و مصرف‌کنندگان بزرگ

نیروگاه‌ها و مصرف‌کنندگان دو رکن اصلی در معاملات بورس هستند. افزایش عرضه نیروگاه‌ها می‌تواند به کاهش یا تعدیل قیمت‌ها منجر شود و افزایش تقاضا از سوی مصرف‌کنندگان، به‌ویژه در دوره‌های اوج مصرف برق، می‌تواند باعث رشد قیمت معاملات شود. به همین دلیل، میزان مشارکت نیروگاه‌ها در عرضه برق و حجم تقاضای مصرف‌کنندگان بزرگ نقش مهمی در روند معاملات و کشف قیمت برق در بورس انرژی دارد.

نحوه ورود و ثبت‌ نام در بورس انرژی

نحوه ورود و ثبت‌ نام در بورس انرژی به این صورت است که متقاضیان باید ازطریق یک کارگزاری‌ بورس اوراق بهادار کالا و انرژی اقدام کنند و پس از ارائه مدارک لازم، درخواست دریافت کد معاملاتی را ثبت کنند. پس از بررسی مدارک و تایید اطلاعات، کد معاملاتی صادر می‌شود و امکان انجام معاملات فراهم خواهد شد.

مدارک مورد نیاز برای ثبت‌نام در بورس انرژی

مدارک مورد نیاز برای ثبت ‌نام در بورس انرژی بسته به نوع شخصیت و نوع بازار (داخلی یا رینگ بین‌الملل) متفاوت است.

مدارک لازم برای ثبت‌نام اشخاص حقوقی ایرانی در بورس انرژی عبارت‌اند از:

• تکمیل فرم احراز هویت؛
• تصویر اساسنامه شرکت؛
• تصویر شناسه ملی شرکت؛
• تکمیل فرم اخذ کد اشخاص حقوقی؛
• بیانیه ریسک؛
• پروانه بهره‌برداری؛
• کپی شرکت‌نامه؛
• آگهی روزنامه درخصوص تاسیس شرکت؛
• آگهی روزنامه درخصوص آخرین تغییرات شرکت؛
• تصویر کد اقتصادی؛
• کپی برابر با اصل شناسنامه و کارت ملی مدیرعامل و اعضای هیئت‌مدیره؛
• اطلاعات شماره حساب.

مدارک لازم برای ثبت‌نام اشخاص حقوقی خارجی در بورس انرژی عبارت‌اند از:

• فرم تکمیل‌شده درخواست کد صادراتی به زبان فارسی و انگلیسی؛
• اساسنامه شرکت؛
• کپی لایسنس شرکت یا سایر مجوزهای فعالیت (اصل کارت بازرگانی که به تایید کنسولگری ایران در آن کشور رسیده باشد)
• اصل و کپی گذرنامه مالک و مدیرعامل شرکت؛
• وکالت‌نامه رسمی و مدارک هویتی وکیل (درصورت داشتن وکیل قانونی)
• سایر مدارک به تشخیص کمیته.

نکته: اشخاص حقیقی نمی‌توانند در بازار فیزیکی داخلی بورس انرژی معامله کنند و فقط امکان فعالیت در رینگ بین‌الملل را دارند. برای ثبت‌نام، اشخاص حقیقی ایرانی باید اصل و کپی شناسنامه و کارت ملی و اشخاص حقیقی خارجی نیز باید گذرنامه معتبر ارائه کنند.

دریافت کد بورس انرژی

کد معاملاتی بورس شناسه‌ای اختصاصی است که به هر مشتری برای انجام معاملات تعلق می‌گیرد. برای دریافت کد بورس انرژی باید به یک کارگزاری که مجوز بورس انرژی دارد مراجعه و مدارکی که در بخش پیشین به آن اشاره شد را ارائه دهید. پس از بررسی و تایید اطلاعات توسط کارشناسان، کد بورس صادر می‌شود.

نقش کارگزاری بورس انرژی

کارگزاری‌ها واسطه رسمی بین متقاضیان و بورس انرژی هستند. کارگزاری علاوه‌بر انجام فرایند ثبت‌نام و دریافت کد معاملاتی، سفارش‌های خرید‌و‌فروش مشتری را در سامانه معاملات ثبت می‌کند.

فرایند انجام معامله در بورس انرژی

فرایند و نحوه معامله در بورس انرژی را می‌توان در موارد زیر خلاصه کرد:

1. دریافت کد معاملاتی و انتخاب کارگزاری؛
2. بررسی اطلاعیه عرضه بورس انرژی و انتخاب برق یا کالای مورد نیاز؛
3. تامین وجه یا تضمین و ثبت سفارش خرید؛
4. تطبیق سفارش و انجام معامله؛
5. تسویه وجه و پرداخت کارمزدها؛
6. تحویل کالا یا تخصیص برق در زمان مقرر.

ورود مستقیم به بورس انرژی، دریافت کد معاملاتی، بررسی عرضه‌ها و مدیریت خرید برق ممکن است برای برخی کسب‌وکارها پیچیده و زمان‌بر باشد. در چنین شرایطی، استفاده از خدمات خرده‌فروشان مجاز برق می‌تواند مسیر ساده‌تری برای تامین برق باشد. احتمالا این سوال برایتان مطرح شده است که خرده فروشی برق چیست، خرده‌فروشان برق شرکت‌هایی هستند که برق را با حجم زیاد از تولیدکنندگان خریداری می‌کنند و سپس آن را به مصرف‌کنندگان نهایی می‌فروشند.

یکی از شرکت‌هایی که در حوزه خرده‌فروشی برق فعالیت می‌کند قبضینو سازمانی است که با مجوز وزارت نیرو خدمات خرید برق برای کسب‌وکارها را ارائه می‌دهد. قبضینو ابتدا اطلاعات مصرف و قدرت قراردادی (دیماند برق) مشترک را بررسی کرده و با تحلیل قبض برق، بهترین پیشنهاد برای خرید برق را ارائه می‌دهد، سپس با عقد قرارداد رسمی، فرایند خرید و تامین برق کسب‌وکار را مدیریت می‌کند تا هزینه‌ها کاهش یافته و از جریمه‌های احتمالی جلوگیری شود.

کارمزد معاملات در بورس انرژی چگونه محاسبه می‌شود؟

کارمزد معاملات در بورس معمولا به‌صورت درصدی از ارزش کل معامله محاسبه می‌شود. برای محاسبه آن، ابتدا حجم کالای معامله‌شده در قیمت هر واحد ضرب می‌شود تا ارزش معامله به دست آید؛ سپس ارزش معامله در نرخ کارمزد مربوط به آن بازار ضرب می‌شود.

فرمول کلی محاسبه کارمزد:

کارمزد معامله = نرخ کارمزد × قیمت هر واحد × حجم معامله

جمع‌بندی

آشنایی با بورس انرژی برای مدیران کسب‌وکارها، به‌ویژه مجموعه‌های صنعتی و پرمصرف، اهمیت زیادی دارد؛ زیرا این بازار می‌تواند امکان تامین شفاف‌تر انرژی، مدیریت بهتر هزینه‌ها و کاهش ریسک ناشی از نوسانات قیمت را فراهم کند. دریافت کد معاملاتی، بررسی عرضه‌ها، ثبت سفارش، تسویه و تحویل انرژی می‌تواند برای بسیاری از کسب‌وکارها فرایندی پیچیده و زمان‌بر باشد. قبضینو تلاش کرده است با ساده‌سازی این مراحل و ارائه مسیری روشن‌تر، خرید برق از بورس انرژی را برای کسب‌وکارها ساده‌تر کند تا مدیران بتوانند با آگاهی و اطمینان بیشتری برای تامین انرژی مجموعه خود تصمیم بگیرند.